Analyse Miljoenennota: Nederlands eigenbelang voorop bij ontwikkelingssamenwerking

Paul van den Berg, politiek adviseur van Cordaid, offerde zijn vrije zaterdag op om de Memorie van Toelichting door te spitten en te analyseren. Conclusie: ‘Buitenlands beleid, waaronder ontwikkelingssamenwerking, dient voor dit kabinet in de allereerste plaats de positie van Nederland en zijn inwoners te versterken.’

Na lezing van de 109 pagina’s ‘Memorie van Toelichting’ van de begroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor 2012 kan ik maar één conclusie trekken: dit is een volkomen logische doorvertaling van de beleidsintenties van dit kabinet buiten de Nederlandse landsgrenzen. Ik telde 30 keer het woord  ‘Nederlands belang’ of afgeleiden daarvan in de tekst. Je vraagt je af waarom in de trefwoordenlijst op het eind het woord ‘eigenbelang’ geen vermelding heeft gekregen.

Consequente lijn

Buitenlands beleid, waaronder ontwikkelingssamenwerking, dient voor dit kabinet in de allereerste plaats de positie van Nederland en zijn inwoners te versterken. Daar kun je vraagtekens bij plaatsen of zelfs heel verontwaardigd over worden, maar het is een consequente lijn, die veel van de beleidsverschuivingen verklaart. De bewindspersonen moeten zelfs hun reisprogramma gaan toetsen aan het belang van het te bezoeken land voor Nederland. De meest adequate samenvatting van de begroting wordt al op pagina 10 gegeven: ‘De regering zet in het buitenlandbeleid in op de versteviging van drie pijlers: veiligheid, welvaart in de wereld en vrijheid. De regering stelt daarbij, meer dan in het verleden, het Nederlands belang centraal.’

Dat is glashelder. Daarbij worden trouwens wel grappige inconsistenties zichtbaar met andere delen van het kabinetsbeleid. Zo staat op pagina 27 de volgende passage: ‘Nederlandse kunst staat in het buitenland hoog aangeschreven, wat goed is voor het imago van Nederland.’ Heel logisch dus dat staatssecretaris Halbe Zijlstra een megabezuiniging op de kunst – en cultuursector aan het doorvoeren is. Maar dat uiteraard geheel terzijde…

Begroting ontwikkelingssamenwerking

In een eerste reactie op deze site ) stond al terecht dat ‘Knapen volgens verwachtingen bezuinigt’. Inderdaad valt er niet veel opvallends te melden over de wijze waarop de staatssecretaris zijn ‘taakstelling’ van 900 miljoen euro invult.

De verschuiving van de sociale sectoren – gezondheidszorg, basisonderwijs – naar de productieve sectoren – met nadruk op landbouw, gekoppeld aan de speerpunten water en voedselzekerheid – stond al uitgebreid beschreven in zowel het WRR rapport, de Basisbrief als de Focusbrief. Ook de reductie van het aantal partnerlanden van 33 naar 15 was al bekend. Daar blijven trouwens nog steeds de meeste vraagtekens over. In de begroting staat slechts vermeld dat de ambassades, die hun ontwikkelingsprogramma afgebouwd zien gaan worden, ‘de komende periode een op maat gesneden exit – of transformatiestrategie’ gaan uitwerken. Aangezien de Kamer, met het CDA voorop, voor grote zorgvuldigheid heeft gepleit bij deze afbouw, maar Knapen op zijn beurt verreweg het meeste geld moet vrijspelen uit de bezuinigingen op het bilaterale kanaal, ligt hier alvast een aardig discussiepunt tussen de staatssecretaris en de ontwikkelingswoordvoerders bij de komende begrotingsbehandeling. Want hoe kun je zorgvuldig zijn in deze grootste bezuinigingsoperatie ooit op ontwikkelingssamenwerking?

Spanningsveld

Wat opvalt is de relatief grote nadruk die op beleidscoherentie voor ontwikkeling wordt gelegd. De staatssecretaris neemt dus de motie van Kathleen Ferrier en Sjoera Dikkers hierover serieus op. Interessant is dat de verantwoordelijkheid voor beleidscoherentie bij de volledige regering wordt gelegd. En er komt sterkere expertise bij het ministerie van Buitenlandse Zaken hierop. Voor wat het waard is natuurlijk, want dit is typisch een thema dat uitstekend kan botsen met het al genoemde Nederlandse eigenbelang. Ik ben bijzonder benieuwd hoe dit spanningsveld zich zal gaan ontwikkelen.

Opvallend is verder de korting op noodhulp. Vorige week haalde het nieuws de kranten dat de noodhulppot voor 2011 al uitgeput was. Op zijn minst merkwaardig dus dat Knapen voor 2012 31 miljoen minder reserveert. Het ligt niet in de lijn der verwachting dat het aantal natuurrampen zal verminderen volgend jaar. Integendeel. Zelfs gedoogpartner PVV – die deze week opnieuw de grammofoonplaat over bezuinigingen op de linkse hobby OS afspeelde – staat pal voor noodhulp. Ook hier zal Knapen dus de nodige tegenstand kunnen verwachten bij de begrotingsbehandeling.

Gebonden hulp

De Volkskrant publiceerde afgelopen vrijdag een artikel met de kop ‘Ontwikkelingshulp als zelfpromotie’. Minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie werd erin als volgt geciteerd: ‘We geven niet alleen hulp uit solidariteit. We willen ook dat Nederlandse bedrijven meer opdrachten kunnen binnenhalen uit ontwikkelingslanden’. Dit fenomeen wordt gebonden hulp genoemd.

Volgens hulporganisatie ActionAid is Nederland met stip gestegen naar plaats 3 van het officieuze klassement van ‘gebonden hulp gevers’, na Frankrijk en Noorwegen. Dat is razendsnel gegaan, want tot voor kort eindigde Nederland steevast in de top van lijsten van beste donoren. Het nieuwe buzzword in het kabinet is economische diplomatie geworden. Iedere minister die naar het buitenland gaat, krijgt als opdracht mee de ogen en oren goed open te houden voor kansen voor ons bedrijfsleven.

Het liefst gaat in de koffer terug een hele stapel getekende contracten mee. Zo leest het reisverslag van Knapen aan Indonesië als dat van een handelsmissie. Mensenrechtenschendingen en ecologische degradatie – kolossale problemen in dat land – worden slechts zeer terloops genoemd. Het is dus niet verbazingwekkend dat in de begroting voor 2012 beleidsartikel 4 (‘meer welvaart, eerlijke verdeling en minder armoede’) op verreweg de grootse financiële stijging mag rekenen. Daar laat zich onmiskenbaar de invloed van Verhagen en Wientjes voelen.

Lovende woorden maarschappelijk middenveld

Aangenaam verrast was ik door de lovende woorden over het maatschappelijk middenveld. Dat is volgens de memorie van toelichting ‘essentieel voor een vitale samenleving en daarmee voor ontwikkeling.’ In de Focusbrief stond het maatschappelijk middenveld nog als een posterioriteit gekwalificeerd, daar lijkt nu van te worden teruggekomen. Ook langjarig (na 2015) staat nog een zeer substantieel bedrag gereserveerd op de begroting voor steun aan maatschappelijke organisaties, of dat nou híér of dáár is. Te vroeg juichen zou overigens onverstandig zijn, want een soortgelijke loftrompet werd in het regeerakkoord over maatschappelijke organisaties afgestoken, maar dat weerhield Knapen er niet van fors op MFS 2 te korten.

Ook positief is de substantiële aandacht die de staatssecretaris geeft aan het onderwerp ‘gender’, onder meer onder operationele doelstelling 5.3 ‘Gelijke rechten en kansen voor vrouwen’. Het tegengaan van geweld tegen vrouwen in met name fragiele staten, behoudt een prominente plek in het beleid langs de lijnen van VN Resolutie 1325. Het genderbudget blijft meerjarig op pijl (42 miljoen). Nieuw is de aandacht voor de Arabische regio, waarvoor een geïntegreerd beleid zal worden opgezet. Gender wordt in de begroting als dwarsdoorsnijdend thema neergezet. Maar de Kamer heeft per motie benadrukt dat mainstreamen van gender alleen niet genoeg is. Ook een zogenaamd ‘stand-alone’ genderbeleid is noodzakelijk. Een brief van de staatssecretaris volgt nog in het najaar.

Een sneer over draagvlak

Over Europese ontwikkelingssamenwerking staat verbijsterend weinig in de begroting. Nederland zal andere EU landen gaan aansporen om hun hulp te verhogen naar 0,7% BNP en Nederland wil een betere afstemming tussen de lidstaten en de Europese Commissie. En daarmee houdt het op. Merkwaardig, gezien het forse bedrag dat Den Haag meerjarig naar Brussel sluist. Weinig inhoudelijke analyse verder over de Nederlandse OS strategie ten opzichte van de VN instellingen en de Internationale Financiële Instituties (Wereldbank, IMF).

Een aardige uitsmijter hebben de bewindspersonen voor het laatste deel van de begroting bewaard. Het laat zich lezen als een sneer naar de vorige kabinetten: ‘Buitenlandse Zaken gelooft niet in groots opgezette, dure publiekscampagnes om draagvlak te creëren onder het Nederlandse publiek.’ Exit publiekscampagnes dus. Wat dan wel? 5,5 miljoen euro is gereserveerd voor ‘strategische beleidscommunicatie’, whatever that may be, over ons buitenlandbeleid. En 18 miljoen euro voor voorlichting over OS. Ondanks het afscheid van SBOS staat de versterking van de mondiale dimensie van burgerschap nog steeds genoemd als beleidsinstrument. Ook hier wordt me niet duidelijk hoe dit wordt geoperationaliseerd.

Tot slot

Knapen geeft in de begroting voor 2012 de financiële onderbouwing van zijn Basisbrief en Focusbrief. Geen nieuwe konijnen komen uit de hoed. Met het grotendeels in stand houden van steun via het maatschappelijke kanaal en het multilaterale kanaal zullen de bezuinigingen vooral moeten worden opgebracht door de 18 exitlanden. Dat zal het meest spannende onderdeel gaan worden van de begrotingsbehandeling. Want hier kan de oppositie het begrip ‘Nederlands belang’ lenen van het kabinet. Terminologie als ‘kapitaalvernietiging’ en ‘het kind met het badwater weggooien’ zal zonder twijfel vallen als het gaat om de afbouw van bijvoorbeeld de Nederlandse onderwijsprogramma’s. En verder hebben we nog altijd een grote reeks brieven tegoed van zowel Knapen als Rosenthal op zeer uiteenlopende aspecten van het buitenlands – en OS beleid. Het wordt een razend interessant najaar. We blijven het op de voet volgen.

Auteur
Paul van den Berg

Datum:
18 september 2011
Categorieën: