Aanpassen of aansluiten?

Intercultureel vakmanschap in de ontwikkelingssamenwerking gaat niet over aanpassen maar aansluiten, schrijft Yvonne van der Pol in haar nieuwste column. ‘Dit vereist zelfkennis en inzicht in de ander, maar bovenal de vaardigheid om echt contact te maken.’

Geen weerstand zo groot als die tegen het idee dat je je zou moeten aanpassen aan anderen. Veel professionals lopen dagelijks tegen grote of kleine communicatieproblemen of misverstanden met partners aan die ze graag anders zouden willen zien. Het kost veel tijd, energie en geld als de communicatie niet soepel loopt. Meer inzicht verkrijgen in de achtergrond van cultuurverschillen en communicatie willen ze best, maar ‘hé, ik ga me niet aanpassen aan hen!’ Echter, daar gaat het helemaal niet over.

Weerstand #1

De weerstand over ‘je aanpassen’ komt voort uit een vermeend idee dat je in interculturele contacten jezelf niet meer zou kunnen zijn, je authenticiteit overboord moet zetten of zelfs je persoonlijkheid zou moeten wijzigen. Ik hoor vaak: ‘Moet ik dan ook omfloerst gaan communiceren? Ik ben gewoon direct. Dat hebben ze maar te accepteren’. Of: ‘Zij kunnen zich toch ook verdiepen in mij, waarom moet ik me in allerlei bochten wringen om hen tegemoet te komen en geen gezichtsverlies te berokkenen?’

Jaarringen van een boomstam

De misvatting zit ‘m in het feit dat we maar moeilijk een onderscheid kunnen maken tussen het niveau van vaardigheden en het niveau van onze identiteit. Een mooie metafoor voor persoonlijk functioneren in brede zin zijn de jaarringen van een boomstam. Een dwarsdoorsnede van een boom geeft in het midden een mooie ronde kern te zien en naar buiten toe elk jaar een ring erbij. Die kern is te vergelijken met ons diepste zelf, je ziel zo je wilt. De lagen naar buiten toe kunnen we respectievelijk zien als identiteit, overtuigingen, vaardigheden en als buitenste laag gedrag. Ofwel: om effectief te kunnen communiceren gaat het niet om het veranderen van je identiteit (integendeel zelfs!), maar om je vaardigheden te verbeteren of uit te breiden. En ook kan je je overtuigingen eens tegen het licht te houden (zie de vorige column ‘Overtuigen of overbruggen’).

Aansluiten

Intercultureel vakmanschap gaat in essentie over aansluiten. Dit vereist zelfkennis en inzicht in de ander, maar bovenal de vaardigheid om echt contact te maken. Om dat contact te maken en te onderhouden, zijn luisteren, open vragen stellen en dialoog (i.p.v. discussie) essentiële vaardigheden. De ene persoon kan dit van nature beter dan de ander, maar alles is te leren. Je blijft wie je bent. Het verschil is dat je een boodschap niet op één manier, maar misschien wel op 10 manieren tot uitdrukking kan brengen, afhankelijk van de context. Je spreekt je kind ook anders aan dan je collega, toch?

Ja, ja, dat zal wel

Nu hoor ik sommigen denken dat ‘aansluiten’ slechts een ander woord voor aanpassen is. Want ook bij ‘aansluiten’ moet ik de eerste stap maken en me verbinden. Let wel, misschien heb je niet door dat de ander ook zijn best doet om zich bij jou aan te sluiten. Het punt is dat je alleen jezelf kunt sturen. Dus door jouw intentie tot echt contact en je vaardigheid om aan te sluiten, kunnen beide partijen gaan bewegen. Je beweegt mee en soms beweeg je tegen, dan ga je weer samen op. Soms zijn jouw normen doorslaggevend, dan weer die van de andere partij. Wellicht komen jullie zelfs tot nieuwe werkwijzen. Het is belangrijk dat je alert blijft op wat er gebeurt en dat je in contact blijft. Verloochen dus niet wie je bent, daar zit niemand op te wachten. Maar blijf wel kritisch op je vaardigheden en zoek daar naar de verbetering.