De val van het kabinet en het wandelgangenakkoord: de gevolgen voor de sector

Het zwaard van Damokles dat boven de ontwikkelingssector hing lijkt even te zijn gelicht. Maar wat betekent het Kunduz-akkoord precies voor de sector? Hoe lang kan de sector opgelucht zijn? En wat betekent de val van het kabinet voor het beleid van staatssecretaris van Ontwikkelingssamenwerking Ben Knapen? Vice Versa sprak met Paul van den Berg, politiek analist van Cordaid, en maakte met hem een tussenbalans op.

Voor Paul van den Berg kwam het principe-akkoord tussen ChristenUnie, GroenLinks, CDA, VVD en D66 als een grote verrassing. ‘Zelfs de best ingevoerde politiek analist had dit niet kunnen voorspellen.’, lacht hij. ‘Er hing natuurlijk een zwaard van Damokles boven het hoofd van de ontwikkelingssector. Het is fantastisch dat de bezuinigingen nu zijn afgewenteld. Dat is belangrijk voor de Nederlandse positie en de mensen die geholpen worden met het Nederlandse geld.’

Dus genoeg reden voor opluchting?

‘Het is nu een unieke situatie. We weten niet zeker welke kant het opgaat. In die zin heeft het akkoord ook een beperkte houdbaarheidsdatum, want het is eigenlijk slechts geldig tot aan de verkiezingen. Op Prinsjesdag zal de begroting van de Kunduz-coalitie worden gepresenteerd, maar daarna kunnen amenderingen verschillen veroorzaken. Eind 2010 kwam er ook pas een finalisering van de begroting van 2011 met extra kortingen voor MFSII, dus bezuinigingen zijn nog steeds denkbaar. We tellen onze zegeningen, maar we zijn ons bewust van de beperkte houdbaarheid.

In het wandelgangenakkoord staat bovendien slechts 1 zin over ontwikkelingssamenwerking: “Nederland handhaaft de norm voor internationale samenwerking (0,7 % van het BNP).” Dat stond ook al in het regeerakkoord. Gaat er nu iets veranderen of blijft het bij het oude? En het is opvallend dat ze spreken over ‘internationale samenwerking’: willen ze een aantal zaken hier onderbrengen en dan toch nog bezuinigen? Je kan er op heel veel verschillende manier naar kijken. Het zullen vast geen bezuinigingen worden van 500 miljoen euro zoals in het Catshuis akkoord – daar zullen GroenLinks, D66 en ChristenUnie wel een stokje voor steken. Maar ik ben er nog niet helemaal gerust op.’

Wat zal er gebeuren met het beleid van staatssecretaris Knapen?

‘Dat wordt heel erg afhankelijk van de politieke kleur van de partij die de staatssecretaris gaat leveren. Het is gebruikelijk dat ministers accenten leggen en verschillen met hun voorgangers. Ben Knapen heeft dat radicaal gedaan met zijn nadruk op economische ontwikkeling en zijn vertaling van het WRR rapport “Minder pretentie, meer ambitie”.

Maar waarschijnlijk gaat het beleid nu niet weer helemaal anders worden, ook al komt er een nieuw bewindspersoon. Het is een serieus traject dat in gang is gezet met grote gevolgen. Je gaat niet het ene jaar opbouwen om het vervolgens allemaal weer af te breken. Dat zou ook een raar signaal afgeven naar buiten toe. Ik denk dus niet dat de sociale sectoren, onderwijs en gezondheidszorg, zullen terugkomen. Grosso modo was er vrij veel steun in de Kamer voor het nieuwe beleid. Er was wel wat gemor over het aantal landen en de thema’s, maar de meesten zijn wel voor die effectiviteit en efficiëntie.

Wel kunnen accenten verlegd worden. Kathleen Ferrier (CDA) was niet echt gelukkig met de afbouw van het onderwijs en de PvdA ook niet, dus misschien gaat er een beetje meer naar onderwijs. En er zouden wat veranderingen in de keuze van de partnerlanden kunnen komen. De PvdA en GroenLinks kunnen een accent leggen op coherentie en publieke goederen – dat stond immers ook in het WRR rapport, maar daar heeft Knapen nog niet heel veel nadruk op gelegd.

Al met al wordt in grote lijnen het beleid doorgezet, is mijn verwachting. Grote veranderingen met de wisseling van de wacht gebeuren eigenlijk ook zelden. Iedere minister wil weliswaar zijn eigen accenten leggen, maar maakt nooit echt een hele grote omslag met het verleden. Dat Knapen zulk een verbouwing inzette was de eerste keer in pakweg 15 jaar. Knapens erfenis blijft voorlopig dus wel even bestaan en reikt verder dan zijn eigen ambtsperiode. Dat komt niet zozeer door zijn eigen persoon, maar vooral vanwege het WRR rapport, waarop hij zijn beleid heeft gebaseerd en wat Kamerbreed goed is geland.

En nu de PVV weg is?

‘De staatssecretaris heeft niet veel aan de PVV gehad, zoals hij zelf ook al in een interview aangaf. Ze hebben geen inhoud geleverd en in het gedoogakkoord was ontwikkelingssamenwerking geen onderdeel. Knapen kon zijn eigen beleid maken, dus in die zin zal het weinig verschil maken dat de PVV uit de regering is. Voor het doorsluizen van zijn beleid moest Knapen sowieso altijd al naar een meerderheid op zoek in de Kamer, omdat de PVV nooit voor OS stemde.’

Blijft Knapen bewindspersoon?

‘Hij heeft te kennen gegeven dat hij niet op de lijst gaat staan van het CDA, maar dat is ook niet noodzakelijk om toch in het kabinet te eindigen. Als het CDA weer  gaat regeren is de kans vrij groot dat hij terugkomt zodat hij de kans krijgt om zijn beleid door te voeren. De plannen zijn al wel gemaakt, maar tot uitvoering is het nog niet echt gekomen. Hij heeft nog aantal hobbels te nemen, bijvoorbeeld bij de exit-strategieën, de implementatie van het bedrijfsleveninstrumentarium, zijn speerpunten voedsel en water, en natuurlijk ook zijn visie op een nieuw systeem voor het maatschappelijk middenveld in 2015.’

Het is uiteindelijk afhankelijk van de verkiezingsuitslag wie de post ontwikkelingssamenwerking (OS) krijgt. En de verkiezingsuitslag is op het moment niet te voorspellen.’

Hoe gewild is de post ontwikkelingssamenwerking?

‘Ontwikkelingssamenwerking staat lager in aanzien dan Buitenlandse Zaken. Het is niet zo’n hele grote kluif als je die als partij binnenhaalt. Een interessante accentverschuiving is wel dat de Kunduz-coalitie de agenda heeft verruimd. In het akkoord wordt namelijk gesproken van internationale samenwerking, terwijl de post voorheen altijd ontwikkelingssamenwerking heette. Misschien dat het daardoor aan gewicht wint. Door het te linken met andere beleidsterreinen en de positie van Nederland en duurzaamheid meer centraal te stellen kun je de post upgraden. Het is dus geen prestigieuze post, maar je kunt het best prestigieus maken.

Knapen heeft OS gecombineerd met Europese Zaken. Het is hem wel eens verweten dat het net leek alsof hij ontwikkelingssamenwerking er een beetje bij deed. Persoonlijk lijkt het me nogal een hondenbaan om de twee te combineren en steeds heen en weer te moeten reizen naar Brussel of een ontwikkelingsland. Of die combinatie zo blijft ligt aan de samenstelling van het nieuwe kabinet: met vijf partijen heb je meer posten te verdelen dan met drie, dus dan is er de kans dat het weer aparte posten worden. Aan de andere kant wordt er juist ook weer bezuinigd op het aantal ministers en staatssecretarissen. Het is dus lastig inschatten wat het wordt.

En wat gebeurt op korte termijn nu het kabinet demissionair is?

‘De gouden regel van een demissionair kabinet is dat er geen nieuw beleid komt.  Lopend beleid, waar al wetten voor zijn, mag gewoon worden uitgevoerd.

In de vaste Kamercommissie Buitenlandse Zaken zal besloten worden wat er uitgevoerd wordt en wat controversieel wordt verklaard. Nieuwe brieven met daarin beleidsaanpassingen, wijziging van de bestaande praktijk, of wat zal leiden tot nieuwe wetgeving, worden waarschijnlijk controversieel verklaard. De Midden-Kleinbedrijf brief van dinsdag is in die zin ook nieuw beleid, omdat er wijzigingen in voorgesteld worden. Als Kamer kan je dan die brief naast je neerleggen, en er verder niets mee doen. Knapen zou nog een brief sturen over zijn speerpunten veiligheid en rechtsorde en Seksuele Reproductieve Gezondheid en Rechten, maar dat staat dus nu on hold.

Dus het wordt een rustige tijd voor de ontwikkelingssector?

‘Mijn inschatting is dat er heel weinig zal gebeuren tot na de verkiezingen. We hebben nu het meireces, krijgen straks het zomerreces, en vervolgens het verkiezingsreces, waarin alle partijen zich klaarmaken voor de verkiezingen. Er zullen weinig Algemene Overleggen worden gepland.

Het is nu zaak voor de sector om zich op de verkiezingen te richten en te zorgen dat er goede punten in de partijprogramma’s komen. De meeste partijen zijn nu al aan het schrijven.  Binnen een paar weken moeten ze een draft klaar hebben, wat door het partijcongres moet, vervolgens zullen er nog een paar punten en komma’s veranderen en dan moet het eind juni klaar zijn.

De partijen die de sector gunstig gezind waren zeiden: het moet niet minder, maar het moet beter. Heel veel partijen denken nu na over de vraag: wat bedoelen we met de hervormingen op het gebied van ontwikkelingssamenwerking? Gaan we een paar regels in het partijprogramma veranderen of stellen we het meer centraal in ons programma? Ik denk dat wat dat betreft er nog wel het een en ander in de partijprogramma’s kan veranderen.’

Dus het lobby circus kan beginnen?

‘Met reguliere verkiezingen zijn er ruim van  tevoren consultaties gepland. Nu is er maar een paar weken de tijd. Partijen zullen heel selectief zijn met het ontvangen van input. Wat mij betreft is het hard nodig dat de hervormingsagenda stevig wordt ingezet. De bezuinigingen mogen voorlopig zijn afgewend, maar we kunnen niet achterover leunen en weer teruggaan naar business as usual.  We moeten met nieuwe ideeën komen over hoe je ontwikkelingssamenwerking anders kunt inrichten. Dat is wat er nu op het spel staat.

Voor Cordaid betekent dat vooral dat we hard gaan inzetten op de agenda rondom de mondiale publieke goederen. Dat moet echt een centraal onderdeel worden van internationale samenwerking en die boodschap zullen we verspreiden bij de politieke partijen.’

Auteur
Selma Zijlstra

Datum:
03 mei 2012
Categorieën: