Democratie in Afrika: ‘We mogen positiever zijn’

INTERVIEW – Democratie in Afrika, schrijft Dr. Nic Cheeseman, is een onderwerp wat vaak hoongelach ontlokt als het ter sprake komt. Deze onderzoeker aan de Universiteit van Oxford wil een tegengeluid bieden. Met een ongebreideld enthousiasme vertelt hij over waarom we over veel dingen positief kunnen zijn. Ook brengt hij zijn visie op de voorwaarden van democratie, de betekenis van het verkiezingen, de staat van democratie en ‘Big Man’ Museveni in Oeganda.

In uw nieuwste boek Democracy in Africa: Successes, Failures and the Struggle for Political Reform (Cambridge University Press, 2015) schrijft u dat we best wat positiever mogen zijn over de staat van democratie in Afrika. Kunt u dat uitleggen?

‘In het algemeen krijgen we een negatief beeld van democratie in Afrika voorgeschoteld. Ik wilde iets schrijven dat dit beeld nuanceert. Mensen lijken vaak te vergeten dat er grote vooruitgang plaatsvindt. In veel van de landen in Afrika is het ondenkbaar dat er geen verkiezingen meer worden gehouden. Natuurlijk zijn er een hoop democratische gebreken in veel van die landen, maar er heeft in ieder geval een belangrijke shift plaatsgevonden: we hebben het nu over de vraag of er eerlijke verkiezingen worden gehouden in plaats van of er überhaupt verkiezingen komen. Geen enkele leider zal nog ontkennen dat die verkiezingen een van de belangrijkste onderdelen zijn van het politieke proces.’

Verkiezingen vormen niet het enige onderdeel van een goedwerkende democratie.

‘Uiteraard, dat klopt. Bij democratie denk je ook aan vrijheid van meningsuiting en onafhankelijke media. Ik noem in mijn boek, aan de hand van een definitie van Freedom House, dat een kwart van de sub-Sahara landen nu kan worden bestempeld als “vrij”. Ik bedoel daarmee dat er in die landen een redelijke vrijheid van meningsuiting geldt. Er is sprake van een levendig debat en kritische geluiden worden niet (altijd) de mond gesnoerd. Oppositiepartijen of -bewegingen kunnen evenementen en protesten organiseren zonder onderdrukt te worden.

In Kenia bijvoorbeeld is dit deels het geval. Er worden journalisten ontslagen die gevoelige artikelen over de president publiceren. Maar veel andere journalisten krijgen de ruimte om kritiek te leveren. Er zijn veel restricties maar er is een mate van vrijheid. Zeker als je het vergelijkt met hoe het er in de jaren ’80 aan toe ging.’ 

Wat zijn de voorwaarden voor een goedwerkende democratie?

‘Het is allereerst belangrijk om te benadrukken dat Afrikaanse landen natuurlijk niet over één kam te scheren zijn. Ze maken allemaal een verschillend traject door, net als dat ze allemaal een andere geschiedenis kennen. We moeten dus oppassen met generaliserende ‘voorwaarden’. Maar in mijn recentelijke onderzoek naar de staat van democratie in Oost-Afrika vielen wel twee dingen heel duidelijk op: als sterke, onafhankelijke instituties ontbreken en er weinig tot geen vertrouwen is tussen de verschillende leiders, partijen en bewegingen in een land, dan is er vaak ook geen goedwerkende democratie. Dit vertrouwen is vooral belangrijk voor de huidige leiders die vrezen massaal gearresteerd te worden wanneer ze hun macht loslaten. Een grote succesfactor in Zuid-Afrika is geweest dat er al in de jaren ’80 overleg plaatsvond tussen de ANC en afgezanten van de blanke minderheid, en dat Nelson Mandela kon garanderen dat na de transitie verzoening voorop zou staan.

Ik denk overigens dat er in de toekomst steeds grotere extremen voor zullen komen op het Afrikaanse continent: steeds beter functionerende democratieën tegenover steeds harder optredende autoritaire regimes.’

Waar kunnen we Oeganda plaatsen?

‘Oeganda staat aan de vooravond van meer democratisering. Er is een relatieve vrijheid van meningsuiting, hoewel niet zo vrij als in Zuid-Afrika, Ghana of Kenia. En er zijn kritische media actief. Het maatschappelijke middenveld en de oppositie uiten echter dat de media steeds minder kritisch worden. Daarnaast is een groot deel van de Oegandese bevolking afhankelijk van traditionele media, zoals de radio. Hierdoor worden ze minder gevarieerd geïnformeerd.

Maar de verkiezingen in februari zullen fundamenteel anders zijn dan voorgaande verkiezingen. Niet per se doordat er een verrassende winnaar zal komen, in de polls komt duidelijk naar voren dat Museveni nog steeds overweldigende steun kent, maar omdat er voor het eerst ook een derde kandidaat te kiezen valt. Eentje die huidig president Yoweri Museveni niet aan had zien komen en dit zorgt voor veel paranoia en onrust binnen de NRM, de partij van Museveni. Het politieke landschap is zo verbreed. En hoewel de Oegandezen cynisch zijn over de mogelijkheid tot verandering in hun land, en de meesten ook denken dat de vorige verkiezingen frauduleus waren, hechten ze veel waarde aan die verkiezingen. Democratische waarden doordrenken de samenleving steeds meer. Op de lange termijn zijn deze verkiezingen dus ontzettend belangrijk. Sowieso is dat de vraag die we ons moeten stellen: wat betekenen deze verkiezingen nu werkelijk voor Oeganda?

Wat ook interessant is in Oeganda, is dat er meer gesprekken plaatsvinden tussen verschillende partijen. Het werk van het Nederlandse Instituut voor Meerpartijen Democratie draagt daar heel direct aan bij. Zij proberen de verschillende partijen bij elkaar te brengen en het vertrouwen te kweken dat transities van macht aannemelijker gaat maken. De uitdaging in Oeganda is alleen dat het bij elkaar brengen van mensen niet genoeg is. Ze moeten ook echt geloven in die bijeenkomsten en het verschil dat ze kunnen maken. President Museveni is zo machtig. Als je hem niet bereikt met dit soort bijeenkomsten, dan kun je niet garanderen of ze ook daadwerkelijk zoden aan de dijk gaan zetten. Het gevaar is immers dat je mensen bijeen brengt die te laag in rang zijn om een verschil te maken binnen de partijen. Maar het is in ieder geval een goed begin.’

President Museveni is ontzettend machtig, zeg je. Kan er wel meer democratisering plaatsvinden zolang hij aan de macht blijft?

‘Je ziet in de geschiedenis dat landen een ongelofelijk democratie-boost ervaren als langzittende leiders de macht overdragen. Ik denk ook dat Museveni zich eerst moet terugtrekken voordat er grootschalige democratisering kan plaatsvinden. Maar op dit moment zal hij nog vasthouden aan zijn positie. Dat kost hem minder dan nu de macht opgeven.

Er gaan wel al meer stemmen op, zelfs binnen zijn eigen partij, die opmerken dat Museveni misschien wel te lang blijft. Mensen zien dat hij oud wordt. Zij willen niet dat hij de leeftijdsrestrictie, die nu nog is opgenomen in de grondwet, gaat aanpassen zodat hij hierna nog een termijn kan dienen.’

Is het dan per se zo slecht voor een democratie en de ontwikkeling van een land dat presidenten meerdere termijnen kunnen dienen?

‘Meerdere termijnen zijn niet het probleem. Maar wanneer een president zichzelf boven de wet gaat stellen, dan is dat op lange termijn schadelijk voor democratisering en de ontwikkeling van het land. Als goede leiders ongeremd kunnen regeren, is er geen probleem. Maar er moeten beperkingen kunnen worden opgelegd voor de leiders die hun landen niet verder kunnen of willen helpen.

Het is inderdaad heel interessant om te zien dat er ook landen zijn waarin er economische groei en ontwikkeling plaatsvindt onder autoritaire leiders. Ethiopië is daarvan een goed voorbeeld. Sommige van de snelstgroeiende economieën zijn geen democratieën. Kijk naar Rwanda: economie en politiek zijn daar niet van elkaar te onderscheiden, aangezien de politieke partijen eigenaar zijn van de meeste grote bedrijven. Maar ik denk op de lange termijn dat democratie en economische groei het beste samen gaan. In Rwanda wordt ondernemerschap op dit moment amper gestimuleerd. En mensen moeten vertrouwen hebben in hun bestuursvormen en politieke processen om te kunnen en willen bijdragen aan de ontwikkeling van de samenleving. Voor duurzame groei en ontwikkeling en voor democratisering is het dus essentieel dat een leider zich niet boven de wet stelt. Het lijkt erop dat Oeganda daar nog een flinke kluif aan heeft.’

Dr. Nic Cheeseman is professor aan de Universiteit van Oxford. Hij schrijft met zijn onderzoeksteam regelmatig over democratie in Afrika en volgt de ontwikkelingen in Oeganda op de voet. 

Auteur
Merel Berkelmans

Datum:
03 februari 2016
Categorieën: