Migratie is de motor achter de ontwikkeling van Kaapverdië

BLOG – Kaapverdië was een van de eerste landen die in 2008 een EU Mobiliteitspartnerschap afsloten. Linde-Kee van Stokkum bezocht het land om namens Fair Politics, het lobbyprogramma van de Foundation Max van der Stoel, te onderzoeken welke impact dit heeft gehad. Eén ding werd haar al snel duidelijk: de motor achter de ontwikkeling van Kaapverdië is migratie.

Si ka badu, ka ta biradu.Je kunt niet terugkeren als je niet bent vertrokken. Deze sprekende regel van een van Kaapverdië’s beroemdste schrijvers, Eugenio Tavares,siert het standbeeld op de weg van het vliegveld van de hoofdstad Praia naar de stad. Het standbeeld memoreert de Kaapverdiaanse emigrant en staat symbool voor zijn belang voor het land. Weinig landen kennen zo’n sterke emigratietraditie als Kaapverdië. Het idee van emigratie als strategie om persoonlijke en sociale successen na te streven, ligt diepgeworteld in de Kaapverdiaanse maatschappij.

Het gebrek aan natuurlijke bodemschatten, het droge klimaat, de gefragmenteerde markt, de geringe economische mogelijkheden met hoge werkloosheid tot gevolg, zijn al eeuwenlang indirecte aanleidingen voor Kaapverdianen om te emigreren. Nadat de eilandengroep tussen 1455 and 1461, toen nog onbewoond, ontdekt werd door Portugese kolonisten, creëerden en exploiteerden zij de eilandengroep tot een middelpunt in de bloeiende slavenhandel tussen Afrika, Europa en beide Amerikaanse continenten.

In de aanloop van de afschaffing van de slavenhandel in Portugal in 1854, kwamen de eerste emigratiestromen op gang: eerst naar het beloofde land van Amerika, maar later – na de Tweede Wereldoorlog – werden ook Europese lidstaten populaire bestemmingen (Portugal, Spanje, Frankrijk, Italië, Luxemburg en Nederland). En hoewel betrouwbare data ontbreken, wonen er volgens de schattingen meer Kaapverdianen buiten Kaapverdië dan in Kaapverdië. Na aanleiding van mijn vele gesprekken en ontmoetingen – formeel en informeel – kan ik niet anders dan me aansluiten bij deze schattingen. Op een enkele uitzondering na, heeft echt elke Kaapverdiaan familie in het buitenland.

Migratie is essentieel voor ontwikkeling

Waar op Europees niveau de link tussen het migratie –en ontwikkelingsbeleid bewust gecreëerd moest worden, gaan migratie en ontwikkeling in Kaapverdië al lange tijd hand in hand. Migratie, en emigratie in het bijzonder, speelt een grote rol in de ontwikkeling van het land. De meest zichtbare link tussen emigratie en ontwikkeling vertaalt zich in de remittances. In 1975, toen het land onafhankelijk werd van de Portugese overheid in Lissabon, leefde 50 procent van de bevolking onder de armoedegrens (bron: Portugese ambassade, Praia). Remittances van Kaapverdiaanse emigranten hebben significant bijgedragen aan de afname van armoede en ongelijkheid, met als resultaat dat in 2007 nog 26,6 procent van de bevolking onder de armoedegrens leefde. Voorts werd Kaapverdië in 2008 als tweede Least Developed Country in de wereld door de Verenigde Naties geüpgrade naar Middle Income Country.

Financiële remittances                

Kaapverdiaanse mobiliteit genereerde diverse vormen van remittances. Financiële remittances zijn de meest zichtbare vorm van remittances en vitaal voor veel Kaapverdiaanse families in hun bijdrage aan huishoudelijke uitgaven, onderwijs en gezondheidszorg. Als een van de drie belangrijkste externe financiële bronnen voor de economie, zijn financiële remittances tevens essentieel voor een evenwichtige betalingsbalans en een belangrijke bron voor de valutamarkt. Officiële remittances maken tien procent uit van het Kaapverdiaanse Bruto Binnenlands Product.

Naast officiële remittances via bankverkeer, spelen ook informele remittances (contanten en goederen) een belangrijke rol voor het bestaan van veel Kaapverdiaanse families. Sprekende voorbeelden van informele remittances in Kaapverdië zijn de dromas, grote vaten met veelal kleding die Kaapverdianen in de Verenigde Staten naar hun familie in Kaapverdië verschepen om te verkopen op de lokale markten. Tijdens mijn vele tochtjes door Praia zag ik ze overal, grote gekleurde vaten als onderdeel van de vele marktkraampjes. ’s Ochtends uitgepakt en aan het eind van de dag weer ingepakt en vervolgens naar huis gerold.

Behalve de dromas, staan ook de Toyota minibusjes symbool voor informele remittances. Als je de stad uitgaat en geen auto tot je beschikking hebt, neem je voor een prikkie een van de tientallen Toyota minibusjes die op informele wijze het openbaar vervoer-systeem in Kaapverdië verzorgen. Corsino Tolentino, een migratie-expert en Kaapverdiaanse vrijheidsstrijder die ik daar sprak, schat de onofficiële remittances tussen de 30 en 40 procent van de officiële remittances.

Onderwijs als topprioriteit

Naast financiële remittances, dragen sociale remittances – de overdracht van denkbeelden, normen, waarden en ideeën – fundamenteel bij aan de promotie van onderwijs, gezondheidszorg, huisvesting, transport, etc. Mede dankzij de grote invloed van de Kaapverdiaanse diaspora is investeren in onderwijs altijd een topprioriteit van de Kaapverdiaanse overheid geweest. Kaapverdiaanse emigranten vertaalden het belang van onderwijs in Europa naar Kaapverdië en menig opleiding is betaald door familie in het buitenland. En met resultaat: tegenwoordig is meer dan 95 procent van de jonge Kaapverdianen geletterd en scoort Kaapverdië als een van de hoogste op het gebied van onderwijs in Afrika.

Tenslotte zijn ook human remittances essentieel voor de transformatie van het land. Veel Kaapverdianen verlieten hun thuisland voor professionele en educatieve doeleinden en deden belangrijke kennis en expertise op in hun nieuwe bestemmingsland, met het gevolg dat de grootste Kaapverdiaanse brains zich in het buitenland bevinden. Al sinds de onafhankelijkheid proberen opeenvolgende overheden actief gebruik te maken van deze kennis aan de hand van verschillende projecten gericht op de tijdelijke terugkeer van hoger opgeleide Kaapverdiaanse professionals om het grote tekort aan vakkennis in Kaapverdië op te vullen.

Meer dan remittances…

Naast het zenden van remittances hebben Kaapverdiaanse diaspora de ontwikkeling in hun land altijd gesteund aan de hand van investeringen en spaarsaldo’s. In 2007 waren investeringen vanuit de diaspora goed voor 35 procent van het totale Foreign Direct Investment (FDI). Traditiegetrouw investeert de Kaapverdiaanse diaspora voornamelijk in vastgoed, maar sinds een aantal jaren probeert de Kaapverdiaanse overheid deze investeringen meer te sturen in strategisch gekozen ontwikkelingssectoren, zoals ICT, luchtvaart, toerisme, hernieuwbare energie, agribusiness en de maritieme sector.

Verder vervult de Kaapverdiaanse emigrant, net als elke emigrant, de rol van ambassadeur van hun thuisland. Met hun mobiliteit hebben Kaapverdiaanse emigranten de Kaapverdiaanse cultuur over de wereld verspreid en indirect bijgedragen aan de zichtbaarheid van de kleine eilandengroep op deze wereldbol.

De onmisbare rol van de Kaapverdiaanse overheid

De positieve impact van emigratie op de ontwikkeling van Kaapverdië kan deels verklaard worden door de sterke affiniteit van Kaapverdiaanse emigranten met hun vaderland. Bovenal heeft de Kaapverdiaanse overheid sinds de onafhankelijkheid in 1975 het belang van de Kaapverdiaanse diaspora voor het land openlijk erkent en zich altijd ingezet om goede sociaaleconomische betrekkingen met de diaspora en de overheden van hun gastlanden te onderhouden.

Dit actieve diasporabeleid komt naar voren in diverse binnenlandse en buitenlandse instituties die door de jaren heen gecreëerd zijn. Zo werd in 2010 het Ministerie voor Gemeenschappen opgericht. Het ministerie fungeert als spin in het web van het openbaar bestuur en moet inter-institutionele samenwerking op het gebied van emigratie bevorderen. In april 2014 publiceerde dit ministerie ’s lands eerste Nationale Strategie voor Emigratie en Ontwikkeling. Hierin wordt precies in kaart gebracht hoe emigratie moet bijdragen aan de verdere ontwikkeling van Kaapverdië.

Naast instituties kwam ook essentiële wetgeving tot stand met als doel de politieke legitimiteit van de Kaapverdiaanse diaspora te vergroten en tevens een gunstig fiscaal klimaat te creëren om diasporaremittances aan te houden en investeringen aan te trekken. Zo hebben Kaapverdiaanse emigranten stemrecht in de lokale verkiezingen en zijn ze politiek vertegenwoordigd in het Kaapverdiaanse parlement. In het kader van mijn onderzoek sprak ik met de twee parlementsleden die de belangen van Kaapverdianen in Europa vertegenwoordigen. Van de 75 parlementsleden vertegenwoordigt een zestal de diaspora in het buitenland: twee voor Afrika, twee voor Europa en twee voor de Amerikaanse continenten.

Buiten Kaapverdië opende de Kaapverdiaanse overheid ambassades en consulaten in belangrijke gastlanden, sloot sociale zekerheidsverdragen af met overheden van Europese lidstaten en zette zich in om integratieproblematiek van Kaapverdiaanse immigranten tot een minimum te beperken.

Een bijzondere eend in de bijt

Er zijn weinig landen waar emigratie zo zichtbaar een positieve bijdrage heeft geleverd aan ontwikkeling. Daarmee is Kaapverdië een bijzondere eend in de bijt op het Afrikaanse continent en het Kaapverdiaanse actieve diasporabeleid geldt dan ook als een voorbeeld voor de gehele West-Afrikaanse regio.

Vanmiddag presenteert Linde Kee haar onderzoek in Den Haag.

Benieuwd naar de impact van dit EU Mobiliteitspartnerschap op de ontwikkeling van Kaapverdië? Blijf dan op de hoogte via www.fairpolitics.nl en Facebook.

Auteur
Linde-Kee van Stokkum

Datum:
23 juni 2015
Categorieën: